|  |  | 

Παιδαγωγική Τοπική Ιστορία

Το Σχολείο Εργασίας και οι σχολικοί κήποι στη Φλώρινα του Μεσοπολέμου

Η φωτογραφία προέρχεται από το βιβλίο Μίλτος Κουντουράς: διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης 1927-1930, Αθήνα 1976

 

Κείμενο που εκφωνήθηκε στην Διημερίδα με τίτλο Σχολικοί κήποι που συνδριοργανώθηκε από το ΚΠΕ Μελίτης και το Δημοτικό Σχολείο Αρμενοχωρίου στις 12-13 Απριλίου 2013

Γεωργική καλλιέργεια, σχολικοί κήποι και Σχολείο Εργασίας

Ο θεσμός των σχολικών κήπων του Μεσοπολέμου είναι δισυπόστατος. Για να κατανοήσουμε τη σημασία του εγχειρήματος στο ιστορικό πλαίσιο του Μεσοπολέμου, θα πρέπει να κοιτάξουμε προς δύο κατευθύνσεις: την οικονομική και την εκπαιδευτική.

Το ζήτημα θα πρέπει να ενταχθεί στη γενικότερη προσπάθεια της ελληνικής κοινωνίας εκείνη την εποχή να στραφεί προς τη συστηματικότερη εκμετάλλευση, αλλά και την αύξηση, μέσω της εκχέρσωσης, των καλλιεργήσιμων εδαφών και της γεωργικής παραγωγής. Όμως, κάθε προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση προσκρούει, εκτός των άλλων, και «[…] εις την έλλειψιν ορθής αντιλή­ψεως προς κατάλληλον καλλιέργειαν της γης ήτοι εις την έλλειψιν γεωργικής μορφώσεως του λαού πράγμα το οποίον θα επιτευχθή δια των σχολείων και σχολικών κήπων […]»1. Και επειδή την εποχή εκείνη «[…] ο γεωπόνος δεν δύναται να επισκεφθή όλα τα μέρη ούτε και να τα είπη όλα προς όλους […] πρέπει να εξερευθή ένας άλλος παράγων, ένας πράκτωρ, και ούτος είνε ο διδάσκαλος […]». Έτσι, προκύπτει το ζήτημα της γεωργικής μετεκπαίδευσης των δασκάλων,2 το οποίο διευθε­τείται με σχετικό Νόμο το 1928 με την ίδρυση γεωργικών φροντιστηρίων.3 Στον ίδιο Νόμο, δια­βάζουμε: «Ουδέν κτίριον σχολείου ανεγείρεται άνευ εξασφαλίσεως καταλλήλου και επαρκούς χώρου προς σύστασιν σχολικού κήπου ανεξαρτήτως του γυμναστηρίου και της απαιραιτήτου αυ­λής.» Την επόμενη χρονιά ο νομοθέτης γίνεται πιο συγκεκριμένος: «Παρ’ εκάστω δημοτικώ σχο­λείω ιδρύεται και καλλιεργείται σχολικός κήπος, ως παράρτημα αυτού, χάριν της διδασκαλίας των φυσιογνωστικών μαθημάτων και προς απόκτησιν υπό των μαθητών προκαταρκτικών γνώσεων καλ­λιεργείας της γης. Κατάλληλος έκτασις γης προς ίδρυσιν σχολικού κήπου εάν δεν έχη ιδίαν το σχο­λείον, χορηγείται δωρεάν υπό της Κοινότητος εν η λειτουργεί το σχολείον.» Με τον ίδιο Νόμο, η ίδρυση σχολικών κήπων προικοδοτείται γενναία: «Δια την περίφραξιν του χώρου και την αγοράν εργαλείων, σπόρων, λιπασμάτων κλπ. παρέχονται εφάπαξ υπό του Δημοσίου δραχμαί 2.000 δι’ έκαστον ιδρυόμενον κήπον, δραχμαί δε 200 κατ’ έτος δια την συντήρησιν εκάστου κήπου.»4

Από εκπαιδευτική άποψη τώρα, για το Σχολείο Εργασίας, το κατεξοχήν σχολείο της δράσης και της αυτενέργειας του μαθητή, οι σχολικοί κήποι είναι δομικό υλικό του και οργανικό στοιχείο της παιδαγωγικής πρακτικής που υιοθετεί και υλοποιεί και όχι επείσακτη πραγματικότητα που αντα­ποκρίνεται σε συγκυριακά, αλλά, ωστόσο, επιτακτικά αιτήματα για απόκτηση δεξιοτήτων σε ένα πλαίσιο με έντονη την οικονομική δυσπραγία. Γι’ αυτό και στα σχετικά με το Σχολείο Εργασίας βι­βλία, δεν θα βρούμε ξεχωριστό κεφάλαιο για τον σχολικό κήπο, αλλά αναφορές σε αυτόν όταν πρόκειται για την εργασία των μαθητών και την Ενιαία Συγκεντρωτική Διδασκαλία.5

Οι σχολικοί κήποι στη Φλώρινα

Οι σχολικοί κήποι, αν και θεσμοθετούνται στο τέλος της δεκαετίας του 1920, ωστόσο, προ­ϋπάρχουν, χωρίς όμως να εντάσσονται σε κάποιο ευρύτερο πλαίσιο, οικονομικό ή και εκπαιδευτικό. Αποτελούν μια μάλλον αυτονόητη σχολική πραγματικότητα σε μια κοινωνία προβιομηχανική, που εκείνη την εποχή κάνει τα πρώτα βήματά της προς τον αστικό εκσυγχρονισμό και την εκμηχάνιση της γεωργίας, προοίμιο της αρκετά όψιμης και στρεβλής εκβιομηχάνισης που θα επιχειρηθεί μετά το 1950.

Στις εκθέσεις των επιθεωρητών οι αναφορές στους σχολικούς κήπους είναι σπάνιες, αλλά, ωστόσο, αποδεικνύουν ότι οι σχολικοί κήποι υπάρχουν ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1920. Έτσι, ο επιθεωρητής Φλώρινας Μιλτιάδης Σταβάρας σημειώνει στην έκθεσή του για το σχολικό έτος 1922-1923: «[…] όργανα σχολικού κήπου, σχολικός κήπος, δεν υπάρχουν πουθενά και μόνον εις το Σόροβιτς ήρξατο ενέργειαι υδροδότησης σχολ. κήπου […]».6

Αργότερα, στις πρώτες προσπάθειες θεσμοθέτησης των σχολικών κήπων συμμετέχει και η Μακεδονική Εκπαιδευτική Εταιρεία, η οποία θα συμβάλει αποφασιστικά στη ίδρυσή τους στον μα­κεδονικό χώρο. Μεταξύ των πρώτων δεκαπέντε σχολικών κήπων που ιδρύονται στη Μακεδονία το 1927, είναι και αυτοί του Ανταρτικού, του Λαιμού και του Ακρίτα. Μάλιστα, η Εταιρεία στέλνει και εξοπλισμό: «Εντός εκάστου κιβωτίου … περιέχονται σπόροι δένδρων, ανθέων, λαχανικών, μικρά εργαλεία, και χρήσιμα βιβλία … τα εργαλεία κάθε κήπου – δώδεκα τον αριθμόν έτοιμα με τα στυ­λιάρια των … είνε ειδικώς παρηγγελμένα δια τους μικρούς μαθητάς. Έκαστον δέμα συνοδεύεται και από φάκελλον με οδηγίας προς τον διδάσκαλον και έντυπον σχεδιάγραμμα σχολικού κήπου επίτη­δες εκπονηθέν από Γεωπόνον Μηχανικόν.»7

Το ίδιο διάστημα, μετά από ενέργειες της Μακεδονικής Εκπαιδευτικής Εταιρείας, η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων «[…] ενέκρινεν, όπως εκ των εις αυτήν ανηκόντων εκτάσεων χορηγη­θώσιν εις έκαστον σχολείον της Μακεδονίας 1-5 στρέμματα, τα οποία θα χρησιμοποιηθούν δια τους σχολικούς κήπους. Ούτω θα δυνηθούν να αποκτήσουν κήπον και τα σχολεία εκείνα, των οποίων η κοινότης δεν διέθετεν ποτιστικάς εκτάσεις κοινοτικάς.»8

Από τη στιγμή που οι σχολικοί κήποι θεσμοθετούνται με τους νόμους του 1928 και 1929, οι αναφορές των πρωτογενών πηγών σε αυτούς πληθαίνουν. Στο διδασκαλικό συνέδριο που γίνεται τον Ιούνιο του 1930 στο Ανταρτικό, ο δάσκαλος του Αγίου Γερμανού Ανδρέας Τσίρος, εισηγείται θέμα σχετικό με τη γεωργική μετεκπαίδευση των δασκάλων, η οποία, σύμφωνα με τον ίδιο, μπορεί να ικανοποιήσει την ανάγκη ανάπτυξης σχολικών δραστηριοτήτων σχετικών με τη γεωργία, όπως είναι ο σχολικός κήπος και η δενδροκαλλιέργεια.9

Λίγο αργότερα, τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς, ο επιθεωρητής Φλώρινας Άγγελος Γιούρ­τσης, δημοτικιστής και υποστηρικτής του Σχολείου Εργασίας, σε εισήγησή του στο Εκπαιδευτικό Συνέδριο των Επιθεωρητών που πραγματοποιείται στην Αθήνα, υποστηρίζει ότι αν σκοπός του σχο­λείου είναι η προπαρασκευή του μαθητή για τη ζωή, τότε καταλληλότερος τύπος σχολείου είναι το μονοτάξιο. Σημειώνει σχετικά: «[…] ενισχύεται η επιτυχία της εργασίας του [μονοταξίου], όπως άλ­λωστε και η του πολυταξίου, από την ύπαρξιν καταλλήλου σχολικού κήπου και γυμναστηρίου.»10

Από το 1925, στο Δημοτικό Σχολείο Κάτω Κλεινών ο δάσκαλος Γιάννης Καλαϊτζίδης, υποστη­ρικτής του Σχολείου Εργασίας, επικεφαλής της «ομάδας δασκάλων της περιφέρειας Φλώρινας» που εκδίδει το ομώνυμο εκπαιδευτικό περιοδικό και άνθρωπος της πράξης, έχει οργανώσει σχολικό κήπο και περιβόλι με μηλιές και αχλαδιές, διαχειριστής των οποίων είναι η μαθητική κοινότητα που έχει ιδρύσει. Για το έργο του Καλαϊτζίδη διαβάζουμε σε δημοσίευμα τοπικής εφημερίδας: «Διευθυ­ντής του σχολείου είναι ο κ. Καλαϊτζίδης ένας πολύ μορφωμένος δάσκαλος, που στη μόρφωσι και δραστηριότητά του οφείλει το σχολείο τον σχολικόν του κήπον εκτάσεως 6 στρεμμάτων κατάφυ­τον από οπωροφόρα δένδρα. Είκοσι χιλιάδας δραχμάς υπολογίζει ότι θα έχη έσοδα το σχολείον μετά μίαν πενταετίαν. Ο κ. Καλαϊτζίδης είναι ένας εργατικός και φιλοπρόοδος άνθρωπος αφού κα­τόρθωσε να εμφυσήση εις τους κατοίκους του χωριού την ιδέαν της δενδροφυτεύσεως. Δέκα πέντε χιλιάδες καρποφόρα δέντρα εφυτεύθησαν από το 1926 και εντεύθεν, πας τις δύναται δε να φαντασθή το χρήμα το οποίον θα εισπράττεται μετά μίαν πενταετίαν. Και αυτός ο κ. Καλαϊτζίδης έχει περί τα 10 στρέμματα οπωρώνων, πέρισυ δε από την έκθεσιν της Θεσ/νίκης πήρε βραβείον και χιλιόδραχμον αμοιβήν δια τας εκλεκτάς οπώρας του.”11

Βέβαια, η εκπαιδευτική κίνηση που προωθεί και υλοποιεί το Σχολείο Εργασίας στην περιοχή της Φλώρινας έχει και τους αντιπάλους της. Σε σχετικό δημοσίευμα διαβάζουμε για έναν δάσκαλο υποστηρικτή του Σχολείου Εργασίας, ότι, σύμφωνα πάντα με τον συντάκτη, για να διδάξει στα παι­διά γραφή και ανάγνωση «[…] θέλει, λέγει, μια έκταση σαν την Φλώρινα, την οποίαν να μετατρέψη εις αγρόκηπον, να έχει μέσα όλα τα ζώα που υπάρχουν στον κόσμον […] καθώς και όλα τα δένδρα και φυτά γνωστά και άγνωστα, επίσης και όλα τα εργαλεία φυσικής, χημείας, αστρονομίας κλπ. και το ταμείον της Εθν. Τραπέζης.» Ανάλογη, αντιμετώπιση επιφυλάσσει ο συντάκτης και στον Κα­λαϊτζίδη, τον οποίο αποκαλεί «Πεσταλότση των Ανωκάτω Κλεινών» και προχωρά, λέγοντας ότι «[…] τους μεγάλους αυτούς αναμορφωτάς να τους κλείσωμε όλους μαζύ σ’ ένα φρενοκομείο μέχρις ότου γιατρευθούν από την αρρώστεια αυτή που λέγεται τεμπελιά».12 Βέβαια, δεν πρόκειται για ουσιαστικό αντίλογο, ούτε καν για μια κριτική βασισμένη σε θέσεις μιας παιδαγωγικής θεωρίας.

Τον Ιούνιο του 1931 στο διδασκαλικό συνέδριο που πραγματοποιείται στο 3ο Δημοτικό Σχο­λείο Φλώρινας, ο δάσκαλος των Πετρών Μιχαήλ Τσίρλης, σε εισήγησή του υποστηρίζει ότι το συ­γκαιρινό του εκπαιδευτικό σύστημα δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κοινωνίας και κρίνει ότι θα πρέπει στα σχολεία να οργανωθούν μαθητικές κοινότητες, να ιδρυθούν υπαίθρια σχολεία, να γί­νουν παντού σχολικοί κήποι.13

Τον Φεβρουάριο του 1932 πεθαίνει στη Φλώρινα ο Θεόδωρος Κάστανος, υποδιευθυντής του Διδασκαλείου Φλώρινας και ένας από τους κύριους εισηγητές του Σχολείου Εργασίας στην Ελλάδα. Στα κείμενα των μαθητών του που γράφτηκαν με αφορμή το θάνατό του, κοινό σημείο είναι οι αναφορές στον σχολικό κήπο του Διδασκαλείου, τα παιχνίδια και τις μπάλες που είχε αγοράσει ο Κάστανος για τα παιδιά, τα ζωάκια που τους χάριζε και τους ανέθετε την ανατροφή τους, τις εκ­δρομές που διοργάνωνε, αλλά και αναφορές στις σπουδές και τα βιβλία του, τα δύο που είχε ήδη συγγράψει, αλλά και τα αναγνωστικά που σχεδίαζε.14

Παραπομπές

1 Στα παρατιθέμενα αποσπάσματα κειμένων από τις πηγές, διατηρήθηκε η αρχική ορθογραφία.

2 Κανακάκης, Λ., 1929, «Γεωργική εκπαίδευσις και σχολικοί κήποι. Ποίον ρόλον πρέπει να παίξουν οι δημοδιδάσκαλοι», Διδασκαλικόν Βήμα, τ. 208, σ. 4.

3 Ν. 3600/1929, άρθρο 5.

4 Ν. 4397/1929, άρθρο 13.

5 Κάστανος, Θ., 1995, Το Σχολείο Εργασίας στη θεωρία και στην πράξη, Κώδικας: Θεσσαλονίκη (Φωτογραφική επανέκδοση της έκδοσης του 1929), σ. 121-123.

6 Γ.Α.Κ., Ιστορικό Αρχείο Φλώρινας, ΑΒΕ 112, Εκπαιδ. 16/30, Βιβλίον Εκθέσεων [Επιθεωρητού] 1922, σ. 4.

7 Φωνή του Λαού, φ. 550, 25/2/1927, σ. 2.

8 Έλεγχος, φ. 269, 25/2/1927, σ. 4.

9 Έλεγχος, φ. 437, 29/6/1930, φ. 1-2.

10 Συλλογικό, 1930, Τα εκπαιδευτικά συνέδρια του 1930, τ. Ι. «Συνέδριον Επιθεωρητών Δημοτικής Εκπαιδεύσεως», Αθήνα: χ.ε., σ. 386-388.

11 Έθνος, φ. 36, 14-2-1931, σ. 2.

12 Έθνος, φ. 5, 14-2-1931, σ. 2.

13 Μακεδονική, φ. 112, 26/6/1931, σ. 1

14 Μακεδονική, φ. 144, 12/2/1931, σ. 4.


ABOUT THE AUTHOR

Σχετικές αναρτήσεις: Αναρτήσεις